Obejmując podzespoły metalowe olejem silnikowym, unika się ich wystawieniem na tlen, co z kolei unika ich utlenieniu tuż przy wysokich temperaturach, zabezpieczając silnik przed korozją. Można dołożyć również do oleju inhibitory korozji. Dużo olej silnikowy ma także dodatki w postaci środków czyszczących i dyspergujących, by utrzymać napęd w czystości i zminimalizować konstruowanie stałych związków tłuszczowych. Tarcie metalowych części tworzy, w sposób murowany, mikroskopijne cząsteczki metalu. Cząsteczki są w stanie przenieść się w oleju, powodując znacznie większą erozję oraz zużycie ruchomych części.

Oczywiście żeby przefiltrować te cząsteczki są filtry oleju. Pompa oleju, wyjście lub ewentualnie pompa zębata poruszana silnikiem pojazdu absorbuje się przelewaniem oleju przez filtr. Są dwa typy filtrów, o pełnym przepływie i rozdwojonym. Dodatki do olejów silnikowych, takie jak przeciwkorozyjne, zmniejszają korozyjny wpływ oleju na elementy ruchome w silniku – wypróbuj Dodatek do paliwa. Akcesoria przeciwutleniające, mają na celu spowolnienie procesu starzenia się oleju. Olej silnikowy tworzy warstwę izolującą ruchome części, które się obok siebie znajdują. W ten sposób pomniejsza się bezpośredni kontakt, zużycie oraz tworzenie się ciepła, chroniąc silnik.

To właśnie dzięki solidnego przewodnictwa ciepła olej silnikowy, w czasie styku z gorącą przestrzenią, wchłania część ciepła, by przestawić go w inne miejsce, na ogół do powietrza lub też jakiegoś typu odprowadnika. W silnikach benzynowych, górny pierścień kompresji ma okazję narazić olej silnikowy na temperatury blisko 160 stopni Celsjusza.

W silnikach wysokoprężnych, górny pierścień ma prawo wystawić silnik na temperatury ponad 315 stopni Celsjusza. Oleje silnikowe z lepszymi wskaźnikami lepkości mniej się osłabiają w wysokich temperaturach. Należy zawsze zwracać uwagę na wskazanie lepkości, które znajduje się na opakowaniu każdego oleju silnikowego. Klasyfikacja Society of Automotive Engineers dzieli oleje silnikowe według 11 klas lepkości, 6 klas zimowych oraz 5 klas letnich. Istnieją również oleje całoroczne, które muszą jednak spełnić kryteria letnie i zimowe.